PL |  EN

PRELUDIUM DO NIEPODLEGŁOŚCI

Wielka historia w i wokół Filharmonii Śląskiej

Sala koncertowa Filharmonii Śląskiej od ponad 70. lat regularnie  i intensywnie rozbrzmiewa muzyką, ale nie każdy wie, że to jednocześnie najstarsza sala koncertowa w mieście (zbudowana w 1874r.), w której wnętrzach rozbrzmiewała muzyka europejska, w tym również polska w czasach, kiedy na tych terenach o niepodległej Polsce marzono i że tu miały miejsce wydarzenia, które bezpośrednio wiązały się z procesem budowania polskiej tożsamości na Śląsku, odzyskiwaniem niepodległości – a w efekcie – po plebiscycie i III Powstaniach Śląskich - przyłączeniem w 1922 roku Śląska do Polski.
Na przełomie XIX wieku ówczesna Reichshallensaal – Sala Królestwa- stanowiła część kompleksu o charakterze kulturalnym, rozrywkowym i gastronomicznym.
Położona przy pierwotnej arterii miasta Katowice, tuż przy jednym z najstarszych placów, w niedalekiej odległości od rynku sala, jako ówcześnie jedna z największych, stała się miejscem zgromadzeń o charakterze kulturalnym (w tym przede wszystkim muzycznym), społecznym, naukowym, politycznym.
W opisach XIX- wiecznych historyków i wspomnieniach mieszkańców, miejsce to tętniło życiem muzycznym, a na koncerty w Reichshalle przybywały tłumy słuchaczy z całego regionu.
Miasto w tej części tętniło życiem społecznym gromadzonym w licznych zrzeszeniach, towarzystwach i stowarzyszeniach. Oddolna chęć społeczeństwa regionu do grupowania się w rozmaite formacje, służyła realizacji ich pasji, wyrażaniu poglądów, budowaniu poczucia przynależności i tożsamości. W erze, której oprócz prasy obce były media – i te obecnie tradycyjne i najnowocześniejsze – gromadzenie się i bywanie na uroczystościach było podstawową formą aktywności kulturalnej, społecznej i politycznej.
Dzięki działalności artystycznej  Towarzystwa Śpiewaczego Oskara Meistra, w naszych wnętrzach swój jedyny recital fortepianowy na Śląsku miał wybitny wirtuoz fortepianu, o międzynarodowej sławie, orędownik sprawy polskiej w świecie, później Premier Rządu w II RP - Ignacy Jan Paderewski (27 października 1901 roku!), zaś pierwsze, łacińskie wykonanie utworu Stabat Mater w Katowicach miał Karol Szymanowski – wybitny kompozytor, a zarazem propagator muzyki polskiej na świecie. W  1930 roku miejsce miało polskojęzyczne wykonanie tego utworu w Teatrze Polskim, dzięki zaangażowaniu prezesa Chóru Ogniwo, Stanisława Mariana Stoińskiego i miało bardzo pozytywną ocenę uczestniczącego osobiście w tym wykonaniu kompozytora.
Chór Ogniwo – najstarszy polski chór w Katowicach, w naszych murach miał częstokroć swoje zjazdy już przed II wojną światową, a od wielu lat łączą go ze śląskimi filharmonikami silne więzi – w naszych murach odbywają się regularnie próby tej formacji, zaś 17 listopada z udziałem filharmoników śląskich pod batutą Mirosława Jacka Błaszczyka i Wojciecha Gwiżdża, śpiewacy obchodzić będą na naszej scenie swoje 105. lecie istnienia.
W sali odbywały się koncerty artystów polskich oraz koncerty z polskim repertuarem: tu grała znakomita skrzypaczka Irena Dubiska i gwiazda oper w Monachium i Budapeszcie Maria Trąmpczyńska oraz Orkiestra Stanisława Namysłowskiego z Zamościa. Bytomska orkiestra symfoniczna Theofila Cieplika z Bytomia prezentowała muzykę polskich kompozytorów.
Niedaleko Filharmonii działało Towarzystwo Filharmonia Śląska, które w latach trzydziestych koncertowało m.in. w naszych murach, tworząc jedną z pierwszych, kilkudziesięcioosobową orkiestrę symfoniczną w regionie. Spośród jej muzyków, jak udało nam się ustalić, po zawierusze wojennej 17 weszło w skład pierwotnej orkiestry Filharmonii Śląskiej… W latach 30. orkiestra ta wystawiła w naszych murach oratorium „Quo vadis” Feliksa Nowowiejskiego.
W murach Sali Reichshalle odbywały się m.in. wybory parlamentarne 1903r., w których Wojciech Korfanty dostał się do Reichstagu i tam jako poseł prezentował interesy mniejszości polskiej w ramach utworzonego Koła Polskiego. W niedalekiej odległości był wcześniej uczniem Gimnazjum Królewskiego (obecnie Liceum Marii Skłodowskiej – Curie), z którego został relegowany przed maturą z powodu swojej propolskiej działalności. Kiedy w 1902 roku został prezesem katowickiego okręgu Towarzystwa  Gimnastycznego „Sokół”, krzewiącego aż do schyłku drugiej Rzeczypospolitej kulturę i tradycję polską, w naszych wnętrzach odbywały się zjazdy tego towarzystwa, łącznie z uroczystościami związanymi z 40 -leciem koła, obchodzonymi w 1936 roku. Tu, w małej sali restauracyjnej spotkał się Wojciech Korfanty, już jako zasłużony w procesie uczynienia Górnego Śląska Polskim, czołowy polityk II RP, z Ignacym Janem Paderewskim, który w  1924 roku przejeżdżał przez Katowice. Artysta i dyplomata nie przyjechał koncertować, ani działać politycznie, ale nie wykluczone, że prowadził z Wojciechem Korfantym rozmowy na temat zakupu przez Korfantego, należącego do Paderewskiego dziennika Rzeczpospolita… W niedalekiej odległości w niedługim czasie rozpoczęła też działalność świetna drukarnia  Korfantego -Polonia, obecnie siedziba firmy Opal Maksimum.
To w naszej Sali koncertowej miało miejsce uroczyste śniadanie, wydane przez I Wojewodę Śląskiego, Józefa Rymera, dla delegacji Polskich, z okazji przyłączenia Śląska do Polski w 1922 roku.
W 1924 roku sala Reichshalle została przemianowana na Salę Powstańców, a obiekt przekazano w zarząd Związkowi Powstańców Śląskich. Obiekt ponownie stał się miejscem muzyki, prezentacji artystycznych i zgromadzeń. W 1937 roku Powstańcy otrzymali nowy, modernistyczny gmach, przy sąsiadującej ul. Matejki 3, który to obiekt w czasach II wojny światowej, po dramatycznej obronie Katowic przez Powstańców i harcerzy, został przez okupanta przydzielony NSDAP…
Na Placu Wolności w 1924 roku stanął symboliczny Grób Nieznanego Powstańca, otwierany uroczyście przez prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Stanisława Wojciechowskiego i  podówczas posła na sejm RP Wojciecha Korfantego. Do wybuchu II wojny światowej stał się ten pomnik i otaczający go Plac Wolności miejscem wielu zgromadzeń i uroczystych delegacji, które składały na jego płycie wieńce kwiatów.
Przy Placu Wolności jako młody chłopak żył kompozytor niemiecki, Kurt Schwaen, zasłużony artysta, antyfaszysta, który wspominał tę część Katowic jako tętniącą życiem muzycznym i kulturalnym. Miasto ufundowało w miejscu jego zamieszkania tablicę pamiątkową w 2009 roku.
Nieopodal przy ul. Sobieskiego, mieszkał od 1945 roku aż do śmierci młodopolski wybitny kompozytor, Ludomir Różycki, który został wraz z Bolesławem Szabelskim członkiem pierwszej Rady Programowej w nowopowstałej w 1945r. Filharmonii.
Dzięki współpracy i cyfrowym zasobom archiwalnym Archiwum Państwowego w Katowicach, Muzeum Miasta Katowice, Biblioteki Śląskiej, Archiwum Urzędu Miasta Katowice, Narodowego Archiwum Cyfrowego, Bilblioteki Narodowej, Liceum im. Skłodowskiej – Curie w Katowicach oraz firmie Opal Maksimum, udało nam się odkryć, zgromadzić i przedstawić w formie ekspozycji i spaceru historycznego liczne i wspaniałe materiały dokumentujące opisane powyżej wydarzenia: fotografie, artykuły prasowe, dokumenty, wydawnictwa książkowe.
Wiemy o tych ważnych wydarzeniach znacznie więcej, niż przed rozpoczęciem prac – będziemy nadal zgłębiać tajniki przeszłości -wiele jest jeszcze do odkrycia!
W poszukiwaniu śladów towarzyszyły nam dwie grupy wycieczkowe, które 15 września, w ramach obchodów Europejskich Dni Dziedzictwa odwiedziły nasz obiekt i zwiedziły pod opieką przewodnika miejskiego PTTK sąsiadujące obiekty i ulice.
Mamy nadzieję, że czas ten przyniósł uczestnikom – podobnie jak nam, wiele pasjonujących odkryć! Zapraszamy do obejrzenia fotorelacji ze zwiedzania wystawy i spaceru historycznego.
 
 
Ekspozycja wystawy jest dostępna w Sali koncertowej im. Karola Stryji w Filharmonii Śląskiej do 30. listopada 2018 roku przed i w przerwach koncertów. Zwiedzanie indywidualne i grupowe o innej porze prosimy uzgadniać pod numerem telefonu: 5000 99 676

Kuratorzy wystawy:
Agnieszka Młynarczyk
Marek Skocza


Wystawa powstała dzięki współpracy i zasobom archiwalnym:
Muzeum Historii Katowic
Biblioteki Śląskiej w Katowicach
Archiwum Urzędu Miasta Katowice
Biblioteki Narodowej w Warszawie
Narodowe Archiwum Cyfrowe
 
Projekt "Rozbudowa Filharmonii Śląskiej w Katowicach" współfinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Priorytetu XI Kultura i Dziedzictwo Kulturowe, Działania 11.2 -Rozwój oraz poprawa stanu infrastruktury kultury o znaczeniu ponadregionalnym Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko na lata 2007-2013.